"Acentenin Denkleştirme Talebi" ya da galat-ı meşhur olarak bilinen ifadesiyle "Portföy Tazminatı Talebi" pozitif bir kanun hükmü olarak ticaret hukukumuza 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile girmiştir. Müessese Türk Ticaret Kanunu'muza 2011 yılında yeni bir hüküm olarak girmiş olmakla birlikte, esasen uygulaması daha eskiye dayanmaktadır. 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda bu yönde açık bir hüküm olmamasına rağmen acente ve tek satıcılar bakımından portföy tazminatı mahkemelerde sıklıkla dava konusu olmuş gerek mahkemeler gerek öğreti, eTTK m. 134 hükmü, Sigortacılık Kanunu m. 23 ve mehaz hükümlerden hareketle bu talepleri dinlenebilir bulmuştur. eTTK döneminde portföy tazminatı talepli davaların yoğunluğunun bu müessesenin düzenlenmesine olan ihtiyacı açıkça göstermesi bir yana bu ihtiyaç öğreti tarafından da sıklıkla gündeme getirilmiştir. Bu tür gerekliliğin tabii sonucu olarak portföy tazminatı konusu, esasen bir tazminat da olmaması hukuki sebebine binaen TTK m. 122 hükmünde "Denkleştirme İstemi" başlığı ile hukukumuza kazandırılmıştır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunumuzda anonim şirketlerin "Haklı Sebeple Feshi" hakkındaki TTK m. 531 hükmü ile "Denkleştirme İstemi" başlıklı TTK m. 122 hükmü sahiden uygulamada gerçek bir ihtiyacın ürünü olan maddelerdir. Nitekim bu iki hükmün bir ihtiyacı karşılama albenisi Kanun'un yürürlüğe girmesini takiben hemen tezahür etmiş, denkleştirme ve fesih talepli davalar yoğun biçimde açılmaya başlanmıştır. Uygulama sıklığı, denkleştirme talebinin acentelikten daha çok -başta tek satıcılık olmak üzere- akraba sözleşme ilişkilerinde gündeme geliyor olması ve kitapta ağırlıklı bir hacim oluşturması gerçeği karşısında, "Denkleştirme İstemi" konusunun ayrıca bir kitap olarak çıkarılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Belirtilen sebebe binaen ve tek satıcı ile franchise alanlarının denkleştirme istemi konuları da eklenerek bu yeni eserle huzura çıkmış bulunuyoruz. İşbu eserde şerhteki usul terk edilmemiş, Yargıtay ve İsviçre Federal Mahkemesi'nin önüne gelmiş kararlar da kitaba eklenmiştir. Bu Kitap'taki bir yenilik olarak da mutadımız olmamasına rağmen, uygulamadaki önemi nedeniyle seçilmiş bazı hukuki mütalaalar ile hakem kararı örnekleri de uygulayıcılara faydalı olması dilek ve düşüncesiyle esere eklenmiştir.(ÖNSÖZDEN)
İÇİNDEKİLER
I. Bölüm
Giriş - Varlık Sebebi - Hukuki/Kanuni Altyapı
A. Giriş
1. Sürümü Artırma Amaçlı Ticari Sözleşmeler
2. Müşteri Çevresi - Ücret Hakkı - Denkleştirme Talep Hakkının Tanınma Gerekçeleri
3. Kavram ve Hukuki Nitelik
B. Denkleştirme Talebinin Mevzuat Altyapısı
1. Yürürlükteki Mevzuat Altyapısı
2. [e]TK Döneminde Portföy Tazminatı
3. TK m. 122 Hükmü Hakkında Eleştiriler
C. Sürümü Artırma Amaçlı Ticari Sözleşmelerin Sona Ermesine Bağlanan Hukuki/Mali Sonuçlar
1. Genel Olarak
2. TK Tazminatı
3. Genel Hükümler Uyarınca Tazminat (=BK Tazminatı)
4. Denkleştirme Talebi
II. Bölüm
Acentenin Denkleştirme Talebi
A. Denkleştirme Talebi Koşullarının Tasnifi
B. Denkleştirme Talebinin Koşulları
1. Ön Koşul: Sözleşmenin Sona Ermesi
2. Birincu Koşul (Olumsuz koşul): Acentenin Haksız Feshi, Acentenin Kusuru
3. İkinci Koşul: Yeni Müşteriler/Önemli Menfaat
4. Üçüncü Koşul: Acentenin Ücret Kaybına Uğraması
5. Dördüncü Koşul: Denkleştirme Ödenmesinin Hakkaniyete Uygun Olması
C. Denkleştirme Bedelinin Hesaplanması
1. Üç Aşamalı İşlem
2. Türk/Alman Uygulaması Üzerinden Ölçütler
3. Türk/Alman Hukuk Uygulamasından Örnekler
D. Vazgeçilmezlik
E. Süre Sorunu
F. Takip Hakkı-İspat Yükü-Dava ve Görevli Mahkeme
G. Denkleştirme Davasının Türü
III. Bölüm
Tek Satıcının Denkleştirme Talebi
A. Tek Satıcılık Sözleşmesi
1. Genel Esasları
2. Şekil
3. Münhasırlık/Tekel
4. Kendi Nam ve Hesabına İşlem
5. Sürümü Artırma Yükümü
6. İşlem Temelinin Çökmesi
7. Tek Satıcılık Sözleşmesinin Sona Ermesi
B. Tek Satıcının Denkleştirme Talep Hakkı
1. Tekel Hakkının Varlığı
2. Tek Satıcının Yapımcının/Tedarikçinin Organizasyonuyla Bütünleşmesi
3. Sözleşme Sonrası Müşteri Çevresinin Yapımcıya Bırakılması
4. Yapımcının Yaratılan Müşteri Çevresinden Önemli Ölçüde Menfaat Sağlamaya Devam Etmesi
5. Korunmaya Muhtaç Olma Olgusu?
6. Hakkaniyetin Denkleştirme Bedeli Ödenmesini Haklı Kılması
7. Tek Satıcının Kusuru Sorunu/Müşteri Portföyünün Devri ile İlişkisi
8. Vazgeçilmezlik/Hesaplama Ölçütleri
9. İspat ve Usule İlişkin Sair Hükümler
IV. Bölüm
Franchise Alanın Denkleştirme Talebi
A. Franchise Sözleşmesi/Genel Esasları
1. Genel Olarak
2. Franchise Alanın Hukuki Bağımsızlığı
3. Franchise Sistemi
4. Ücret
B. Franchise Alanın Denkleştirme Talep Hakkı
V. Bölüm
Kararlar
A. Yargıtay Kararları
B. İsviçre Federal Mahkemesi Kararları
VI. Bölüm
Hukuki Mütalaalar ve Hakem Kararı Örnekleri
1. Tek Satıcılık Sözleşmesinin ÖzellikleriMal Tedarikinin Kesilmesi/Haklı SebepTek Satıcının Portföy Tazminatı Talebi KoşullarıKar KaybıHalefiyet
2. Tek Satıcılık Sözleşmesinin ÖzellikleriMal Tedarikinin Kesilmesi/Haklı SebepTek Satıcının Portföy Tazminatı Talebi KoşullarıKar KaybıHalefiyet
3. Tek Satıcılık SözleşmesiTek Satıcılık Sözleşmesinde Tarafların Önemli YükümlülükleriTek Satıcılık İlişkisinin Sona Ermesi, Bu Sona Ermenin Hukuki SonuçlarıStokta Kalan Ürünlerin TasfiyesiTeminat Mektubu ve Çeklerin DurumuKambiyo Senetlerinin (Çeklerin) BedelsizliğiVade FarkıMenfi Tespit ve İstirdat Talepleri
4. Tek Satıcılık Benzeri Sui Generis SözleşmePortföy TazminatıPortföy Tazminatı Talebi KoşullarıSözleşmenin Sona ErmesiMenfaat Sağlama KoşuluHakkaniyet İlkesi
5. Tek Satıcının Denkleştirme TalebiHukuki Altyapısı ve Şartları
6. Tek Satıcının Denkleştirme TalebiSürümü Artırma YükümlülüğüMünhasırlığa AykırılıkSatış/Dağıtım Ağına Entegre OlmaStok Malların İadesiYatırımların Tazmini/AmortizasyonKar Mahrumiyeti Talebiİşçi TazminatlarıTeminat Mektubu Bedellerinin İadesi
7. Sözleşmenin Müspet İhlalinden Kaynaklı Olarak Tazminat TalebiDenkleştirme Talebinin Koşulları: Satış ve Dağıtım Ağına Entegre OlmaMüşteri Çevresinin NakliDenkleştirmenin Hesabı-Kar Mahrumiyeti Talebi: Fesih Öneli Maddi ZararSürümü Artırma Yükümlülüğünün Kapsamı
8. Usul KSorunları: Aktif Dava EhliyetiZamanaşımıDenkleştirmenin KoşullarıTekel ŞartıÜnlü MarkaUzun Ömürlü ÜrünMüşteriden Faydalanmaİkale ile Sona Erme ve Denkleştirme Talebinden FeragatSözleşme Konusu Ürünlerin Kötülenmesi
9. Bedelden İndirim Sebepleri: Markanın TanınmışlığıHakkaniyetYatırım Giderleri ve Diğer Bayi Çalışanlarına Verilen Eğitim Ücretlerini Talep ve Tahsili
10. Tek Satıcılık Sözleşmesi: Şartları ve İspatıDenkleştirme İsteminin KoşullarıSözleşme Bölgesine Satış Yapmama Yükümlülüğünün (Tekel Hakkının) İhlali
11. Portföy TazminatıTek SatıcılıkPortföy Tazminatının Sulh Sözleşmesi ile ÖdenmesiSözleşmenin Feshinde Kusur
12. Tek SatıcılıkDenkleştirme TalebiBir Yıllık Süre Sorunu6103 Sayılı Yürürlük KanunuMünhasırlık MeselesiDikey AnlaşmaDenkleştirme Talebinin Şartları Meselesi
13. Tek SatıcılıkTekel HakkıKuvvetlendirilmiş Satış TekeliObjektif Özen ÖlçüsüHaklı/Haksız FesihDenkleştirmenin KoşullarıBir Yıllık Süre
14. Tek SatıcıDenkleştirme İsteminin KoşullarıHaksız Feshe Dayılı Tazminat TalebiMasrafların İadesi Sorunu
15. Hakem Kararı [1]
16. Hakem Kararı [2]
Ekler
1. Alm.TK/HGB § 89b
2. İsv.BK/OR m. 418u
3. 86/653/AET sayılı Konsey Yönergesi
4. Türk Ticaret Kanunu
Kavram İndeksi
Kaynakça